Poëtisch Panorama

Poëzie uit de Zuiderlijke Nederlanden 1830 tot 1890

bron: inleiding van

Albert Westerlinck

van de uitgave van het Davidsfonds-Leuven 1962
Bladzijde 1

1 2 3 4 5 6 7


De periode tussen 1830 en 1890 is geen glorieuze tijd voor de Zuidnederlandse dichtkunst. die vaststelling geldt voor de Nederlandse dichtkunst als geheel. Zowel in Noord als Zuid vertonen de literaire fase die dit tijdperk behelst - de romantische en en de realistische- slechts weinig grote poëzie .
   Alvorens ons hier in het bijzonder in de Zuid-nederlandse dichtkunst te verdiepen, lijkt het ons wenselijk op de treffende overeenkomsten in aard, richting en kwaliteit tussen de Noord- en Zuidnederlandse poëzie te wijzen.
   Voor het geheel van de Nederlandse dichtkunst , helaas, dat zij de groote en ingewikkelde ervaringstotaliteit van de romantische beleving slechts gedeeltelijk in zich heeft opgenomen. De sprong in de grenzeloze diepte van de menselijke irrationaliteit, de doeltocht in de labyrinten van de verbeelding, de roekeloze overgaven aan de afgronden van het gevoel, de ontdekkingstocht in de werelden van sprookje, exotisme, mystiek, de radicale beleving van de vrijheid, dit zijn zovele ervaringen waar men in de Nederlandse poëzie van de Nederlanden weinig sporen vindt. De grondtoon van de Nederlandse poëzie is gematigdheid, die zich soms wel eens camoufleert achter der retorische opgeschroefheid van het woord. In het Noorden maken wij kennis met de romantiek van een tamme natie met burgerlijke zeden en beperkte horizon, in Vlaanderen met die van een halfontwikkeld volk dat slechts schamel persoonlijkheidsbesef vertoont. Misschien kan de werkelijkheidszin die de Nederlandse volksaard blijkt te kenmerken, hier remmend hebben gewerkt. Wie de zin voor poëtisch avontuur vergeefs zoekt, vindt in de plaats een sterk nationaal bewustzijn met ethisch verantwoordelijkheidsbesef.
De nationale bezieling overheerst in Noord en Zuid, en zij onderwerpt de dichtkunst aan een opvoedend, didactisch doel. Deze gesteldheid wordt een belangrijke stimulans voor de hogere ontwikkeling van kunst en letteren, maar zij verengt de geestelijke horizon. Het algemeen-menselijke, op hoog niveau, is slechts in beperkte mate aanwezig.
Er zijn tussen de romantische poëzie van Noord en Zuid ook verschillen. Naast kleine schakeringen in gevoelsleven en thematiek. is vooral het verschil in taal- en stijlbeheersing van belang. Algemeen gezien, vertoont de dichtkunst van het Noorden rijker en fijner taalbezit, rijpere stijlbeheersing.

Zij ontwikkelt zich ook in een artistiek-bewustere atmosfeer, terwijl in het Zuiden het esthetisch bewustzijn zich slechts traag ontwikkelt. De lezers van het Noorden behoren bovendien tot een hoger ontwikkelde burgerlijke stand, terwijl de meeste Vlaamse dichters, uit de volksklas gesproten, schrijven voor liet gewone volk of voor een schamele elite uit de kleine burgerij, want de hogere burgerij is verfranst. De realistische periode, die in de Nederlandse poëzie circa 1840 aarzelend aanvangt, heeft al evenmin een hoog en in Europees opzicht waardeerbaar peil bereikt. Zoals voor de romantiek geldt voor het realisme, dat het zin voor grootheid en doctrinaire volstrektheid mist. In het Noorden zoals in het Zuiden ontwijkt het realisme alle extremen, alle radicale toepassingen van zijn kunstleer. Het wordt een zoetwater-realisme, door conventies beperkt, door romantisch gevoel verzacht en door gemoedelijkheid gedempt. Duidelijk reageren de dichters van het realisme tegen de excessen van de romantici, hun sentimentaliteit, gezwollenheid, onwaarschijnlijkheid en retorische wijdlopigheid, doch zij blijven meestal steken in een zeer beperkte en met zacht sentiment doordrongen schildering van de werkelijkheid. Zowel in Vlaanderen als in NoordNederland treffen de beperktheid van de milieuschildering, de begrensdheid van het gevoelsleven, de kleinburgerlijke matigheid in de observatie en kritische bejegening van het leven. Typisch is die neiging ook in de ironische humor die na 1840 in beide gewesten van onze literatuur tot uiting komt. Het is de humor van een jonge generatie die haar romantische Weltschmerz al glim- of grimlachend relativeert en zonder veel moeite een positieve levensharmonie aanvaardt in de begrensdheid van het leven. De meeste poëzie uit ons realistisch tijdvak is anecdotisch. Zij ontleent haar motieven aan het eenvoudige dagelijkse leven -de liefde, het huwelijk, de huiselijke omgang, de vroomheid, de natuur, het volksleven. Zij berust op waarneming, die haar scherpe nauwkeurigheid echter gemakkelijk prijsgeeft voor neiging tot idealisering en doordrongen is met sympathie. Vooral in Vlaanderen. doch ook in het als nuchter bekende Noorden, overschrijdt het gevoel van de realist wel eens de grenzen van de sentimentaliteit ~ men denke aan de Genestet, de Lovelings en Dautzenberg - en vaak wordt het observatiebeeld met moralisatie vermengd. In heel het Nederlandse taalgebied scheen deze mengeling van zachte werkelijkheidsliefde en teder idealiserende gevoeligheid te beantwoorden aan de diepste behoeften van het lezende volk.

2