Poëtisch Panorama

Poëzie uit de Zuiderlijke Nederlanden 1830 tot 1890

bron: inleiding van

Albert Westerlinck

van de uitgave van het Davidsfonds-Leuven 1962
Bladzijde 5

1 2 3 4 5 6 7

Het vaste geluk van de echtverbondheid, in een sfeer van vrede beleefd, heeft vanaf Maria Doolaeghe talloze Vlaamse dichters tot zingen verlokt. Vooral de zaligheid van het moederschap, de heilige band van moeder en kind is een der meest geliefde thema's door Ledeganck, De Cort, Hiel, Antheunis en zovele anderen ontroerend bezongen. Huwelijksen familievrede zijn voor onze negentiende-eeuwse dichters een paradijsje van huiselijk geluk, intiem en veilig in de kleine woonst besloten, De schamele hut van de landman, het kleine dorpse binnenhuis, of het nederig vaderhuis in het verre dorp zijn de uitverkoren plekjes waar de dichter zijn intimistische taferelen droomt. In zulk klein en vriendelijk milieu schetst jan van Beers ons zijn Tante Geertruid, situeert Gerard Dodd zijn intieme schetsjes

De moeder slaapt in 't hoekje van de haard.
De vader rookt een beste pijpje gouda's.
Terwijl hij peinzend naar de gensters staart,
En 't poesje bromt bij de warme houtas.

en ook Victor de la Montagne kan zich het liefdegeluk niet idealer dromen dan in een


...huizeke klein en rein
met bloemen in alle hoeken,
een gouden zonnestraal op de vloer
en hier en daar wat boeken.

Indien deze verliefdheid op de vast-omsloten, kleine vrede van het familiale geluk hart en geest van de dichters blind maakt voor de intense beleving van 's levens diepste en eeuwige geheimen, dreigt natuurlijk bornering. Ik zou niet durven beweren dat de Vlaamse poëzie van vorige eeuw daaraan is ontsnapt. Ook Anthonie Donker wees in zijn uitstekend essay over de Karaktertrekken der Vaderlandse letterkunde, wat het Noorden betreft, op hetzelfde gevaar. Toch geeft de huiselijke poëzie in Vlaanderen een levensechtere indruk dan de veelal stichtende, huisbakken dichtkunst die rond dezelfde tijd in het Noorden floreert. Zij lijkt ons frisser en, in al haar soms onhandige eenvoud, spontaan uit de levensbron gesproten. Het is duidelijk dat de 'moderne' poëzie in onze eeuw zich in thematisch opzicht nog weinig bekommert om de eenvoudige vreugden en blijvende zegeningen die het gemeenschapsleven in een harmonisch familieverband kan schenken, doch men is niet verplicht dit als een van haar verrijkingen te beschouwen. Het levensbeeld dat zij ons schenkt, is er zeker niet gelukkiger om.

In de liefdebeleving ontwijkt de Vlaamse dichtkunst van de 19e eeuw angstvallig de hemelen van extase en de hellen van drift en conflict om met beide voor zichtige voeten te wandelen in een kleine, nabije hei mat van idealiserende rust. Het klinkt onthutsend dat juist een priester, met name Guido Gezelle, de eerste is geweest om de liefde --- en wel de bijzondere, die vriendschap heet - in haar volstrektheid te bezingen, met al haar extreme tegenstellingen van jubel en wanhoop, angst en verrukking. De eigenlijk erotische poëzie is meestal kalmer. De jonge vrouw verschijnt doorgaans als de 'maagd', de onaanraakbare, fysisch frisse maar vaag getekende schoonheid, die teder en vroom. met min of meer platoniserende verering wordt gehuldigd. Heel de 19e eeuw door zal de idyllische, frisse schoonheid van dit tot fee omgetoverde volks kind in de Vlaamse liefdepoëzie op de troon worden geheven. Nog zal de laatste generatie vóór Van Nu en Straks haar reine bloei met stille, kalme gevoelens ! vereren. Z6 bezingt Arnold Sauwen de 'bloem der meiden' en Victor dela Montagne, die zijn 'schalkse en blonde' vereert, voelt door haar zijn 'gedachten gereinigd, kalm en goed'.
De vrijage krijgt haar fris en zonnig verloop in de pastorale lentenatuur, zoals Dautzenberg ze levens long bleef dromen, of in het gemoedelijke binnenhuis, zoals Dodd het zacht bezong. Kloeke, gezonde, soms uitbundige zinnelijkheid vindt men wel eens bij onze ' realistische volksdichters, Frans de Cort, Emmanuel Hiel, J. de Geyter, of bij ironisten als Vuylsteke en Dodd. Aan hun pen ontsnapt af en toe een pikante stoutigheid, zoals de radde Nolet die vroeger wel eens aandurfde. Rond de negentigerjaren zal Pol de Mont de zinnelijke passie in vuriger toon en met vlammen. der verbeelding bezingen. Maar, kan men ook bij hém van levensdiepe hartstocht spreken?
Dieper accent en bewogenheid krijgt de erotiek in de wilde Sturm und Drang van Rodenbach, in de stille, haast verzwegen elegieën van Victor de la Montagne en in de cerebrale passieverbeeldingen van Prosper van Langendonck. Toch verschijnt de eros in de dichtkunst van vorige eeuw, algemeen gezien, als een rustige levensharmonie, waarin liefelijke zinnelijkheid en tedere idealisatie gemakkelijk tot een beperkt en voorbeeldig evenwicht komen, dat zich bestendigt in een zachtaardige huiselijkheid, zoals Alfred de Smet die in zijn Saaibol heeft gedroomd.

6